Hasat sonunda 1.000 kilogram ürün toplandığını, bunun 800 kilogramının satıldığını düşünün. Aradaki 200 kilogramı doğrudan “kayıp” olarak yazmak doğru olur mu?
Ürünün bir bölümü hâlâ depodaysa, bir bölümü evde tüketilmişse veya başka bir amaçla ayrılmışsa bu farkın açıklaması değişir. Gerçek kaybın nerede oluştuğunu anlamak için yalnızca hasat ve satış toplamlarını karşılaştırmak yeterli değildir.
FAO, gıda kayıplarının değerlendirilmesinde hasat, depolama ve taşıma gibi aşamalarda ayrı veri toplanmasının önemini belirtir. Üretici de kendi işletmesinde basit bir ürün hareketi kaydı oluşturarak hangi aşamayı daha ayrıntılı incelemesi gerektiğini görebilir.
Önce ürünün net ağırlığını belirleyin
Ürün kasayla tartılıyorsa, tartıda görülen değer yalnızca ürünün ağırlığı değildir. Boş kasanın ağırlığı, yani darası, toplamdan çıkarılmalıdır.
Tamamen varsayımsal bir örnekte dolu kasa 22 kilogram, boş kasa 2 kilogram olsun:
Net ürün ağırlığı = Dolu kasa ağırlığı − Boş kasa ağırlığı
22 kg − 2 kg = 20 kg
Farklı kasa türlerinin ağırlıkları aynı olmayabilir. Tartım kaydına kullanılan ambalajı ve dara bilgisini eklemek, farklı günlerdeki miktarları karşılaştırmayı kolaylaştırır.
Hasatta ambalaj dâhil, satışta ambalaj hariç ağırlık kullanılırsa gerçekte olmayan bir miktar farkı oluşabilir. Bu nedenle kayıtların aynı tartım esasına dayanması gerekir.
Satılmayan ürünleri tek başlık altında toplamayın
“Satılmadı” ifadesi, ürünün başına ne geldiğini açıklamaz. Depoda satış bekleyen ürün ile bozulduğu için ayrılan ürün farklı durumlardır.
Aşağıdaki tablo, 1.000 kilogramlık varsayımsal bir hasadın kayıt tarihinde nasıl dağıldığını gösteriyor:
| Ürünün durumu | Miktar |
|---|---|
| Satılan | 800 kg |
| Depoda kalan | 120 kg |
| Evde tüketilen | 30 kg |
| Bozulduğu için ayrılan | 50 kg |
| Toplam | 1.000 kg |
Bu örnekte satış ile hasat arasındaki fark 200 kilogramdır. Ancak bozulduğu kaydedilen miktar 50 kilogramdır. Depodaki 120 kilogramın durumu ise sonraki kayıt tarihinde yeniden değerlendirilmelidir.
Tablodaki ayrılan miktarın hasada oranı:
50 ÷ 1.000 × 100 = yüzde 5
Bu oran yalnızca örnekteki dönemi ve kayıt kapsamını anlatır; bütün ürünler veya işletmeler için geçerli bir kayıp oranı değildir.
Her ürün grubuna bir kod verin
Farklı günlerde veya parsellerde toplanan ürünleri aynı kayıtta birleştirmek, sorunun kaynağını bulmayı zorlaştırabilir. Her gruba basit bir kod vermeyi deneyin.
Örneğin “A-01”, birinci parselin ilk hasadını temsil edebilir. Aynı kodu tartım, depolama, sevkiyat ve iade kayıtlarında kullanın.
Kayıtta şu bilgiler bulunabilir:
Hasat tarihi ve parsel.
Net ürün ağırlığı.
Depoya giriş ve çıkış tarihleri.
Gönderilen miktar ve teslim edilen yer.
İade edilen veya ayrılan miktar.
Gözlenen durum ve açıklama.
Bu kayıt, ürünün hangi aşamalardan geçtiğini takip etmenizi sağlar. Ancak tek başına bozulmanın nedenini kesin olarak kanıtlamaz.
Ağırlık farkı ile kalite değişimini ayırın
Bir ürünün ağırlığı aynı kaldığı hâlde görünümü veya satış sınıfı değişebilir. Tersine, ağırlıktaki her azalma da aynı tür kayıp anlamına gelmez.
FAO’nun hasat sonrası kayıplara ilişkin kaynakları, miktar kaybı ile kalite kaybını ayrı değerlendirir. Depolama sırasında nem değişimi de ağırlık karşılaştırmalarında dikkate alınması gereken bir etkendir.
Bu nedenle tartım sonucunun yanına gözlem notu ekleyin. “Ezilme görüldü”, “alıcı farklı sınıfta kabul etti” veya “ağırlık farkının nedeni belirlenemedi” gibi açık ifadeler kullanın. Gözlemi, kesin neden tespitiyle karıştırmayın.
İadeleri ikinci kez saymayın
Sevk edilen 200 kilogram ürünün 20 kilogramı geri geldiyse, iade miktarını yeniden hasat edilmiş ürün gibi kaydetmeyin. Aynı ürün grubunun dönüş hareketi olarak yazın.
Geri gelen ürünün depoya alınıp alınmadığını, yeniden satılıp satılmadığını veya ayrılıp ayrılmadığını ayrıca belirtin. Böylece aynı miktarın hem stokta hem satış toplamında görünmesi önlenebilir.
Kayıtları bir soruyu yanıtlamak için kullanın
Birkaç hasat grubunun kayıtları tamamlandığında, örneğin “İadeler hangi sevkiyatlarda yoğunlaştı?” sorusunu inceleyebilirsiniz. Benzer ürünleri, süreleri ve tartım koşullarını karşılaştırın.
Fark gördüğünüzde ambalaj, bekleme süresi veya taşıma koşullarını araştırın. Aynı anda birçok uygulamayı değiştirmek yerine, değişiklikleri tarihleriyle kaydedin.
Hasat sonrası takip, yalnızca eksilen kilogramı bulmak değildir. Ürünün nerede olduğunu ve hangi aşamada durumunun değiştiğini açıklayabilmektir. Net tartım, düzenli stok kaydı ve açık gözlem notları, bu açıklamanın temelini oluşturur.
Kaynaklar: FAO — Gıda kayıplarının ölçülmesi, FAO — Hasat sonrası sistem ve gıda kayıpları, FAO — Depolama kayıplarının değerlendirilmesi
Yorumlar